TAND Tối cao vừa công bố 10 án lệ đã được Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao thông qua. Trong đó, có Án lệ số 81/2025 về xác định tranh chấp dân sự về đòi lại tài sản.

Nguồn án lệ dựa trên Quyết định giám đốc thẩm số 13/2022/KDTM-GĐT ngày 12-12-2022 của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao về vụ án kinh doanh, thương mại “Tranh chấp hợp đồng dịch vụ” giữa nguyên đơn là công ty M với bị đơn là công ty A.

Nội dung vụ án được chọn làm án lệ

Theo công ty M, ngày 1-7-2012, công ty M và công ty A đã ký hợp đồng dịch vụ. Theo đó, công ty M sẽ cử các chuyên gia kỹ thuật để cung cấp các dịch vụ và hướng dẫn kỹ thuật liên quan đến việc sản xuất bột giấy của công ty A.

Sau khi hoàn thành công việc, công ty M đã phát hành tổng cộng 6 hóa đơn thương mại. Ngày 1-6-2013, công ty A gửi văn bản tới công ty M xác nhận rằng sẽ thanh toán chi phí dịch vụ cho công ty M.

Công ty M đã liên tục yêu cầu công ty A thanh toán. Tuy nhiên, công ty A chưa thực hiện bất kỳ khoản thanh toán nào đối với phí và chi phí theo hợp đồng dịch vụ, cụ thể là hơn 26 triệu Yên Nhật tại các hóa đơn thương mại.

Vì vậy, công ty M khởi kiện đề nghị buộc công ty A thanh toán tiền và tiền lãi chậm trả với số tiền tương đương hơn 8,7 tỉ đồng Việt Nam.

Công ty A thì cho rằng đã hết thời hiệu khởi kiện nên đề nghị áp dụng quy định về thời hiệu khởi kiện để đình chỉ giải quyết vụ án.

Ngày 30-11-2019, TAND tỉnh Tuyên Quang ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án kinh doanh thương mại giữa công ty M với công ty A.

Công ty M kháng cáo. Ngày 6-5-2020, TAND Cấp cao tại Hà Nội không chấp nhận kháng cáo của công ty M; giữ nguyên quyết định đình chỉ.

Công ty M có đơn đề nghị xem xét theo thủ tục giám đốc thẩm.

Ngày 23-12-2021, Chánh án TAND Tối cao kháng nghị theo hướng hủy các quyết định; giao hồ sơ vụ án cho TAND tỉnh Tuyên Quang giải quyết lại theo thủ tục sơ thẩm. Sau đó, Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao đã chấp nhận kháng nghị này.

Nhận định của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao

Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao cho rằng công ty M đã phát hành 6 hóa đơn thương mại đối với phí dịch vụ phải trả. Công ty A có nghĩa vụ thanh toán hóa đơn cuối cùng trước ngày 31-3-2013.

Ngày 1-6-2013, công ty A có công văn do Phó Tổng Giám đốc công ty A ký khẳng định lại việc sẽ thanh toán chi phí dịch vụ cho công ty M.

Như vậy, các bên đã có thỏa thuận chấm dứt việc thực hiện hợp đồng và công ty A đã xác định nghĩa vụ thanh toán tiền theo các hóa đơn thương mại và tiền lãi chậm trả. Vì vậy, các bên không tranh chấp hợp đồng nữa nên việc công ty M khởi kiện đề nghị công ty A phải thanh toán khoản tiền nêu trên phải được xác định là tranh chấp dân sự về đòi lại tài sản. Tòa án cấp sơ thẩm và Tòa án cấp phúc thẩm xác định quan hệ pháp luật tranh chấp về kinh doanh thương mại “Tranh chấp hợp đồng dịch vụ” là không đúng.

Theo khoản 2 Điều 155 BLDS 2015 thì trường hợp này không áp dụng thời hiệu khởi kiện. Tòa án cấp sơ thẩm và Tòa án cấp phúc thẩm đánh giá không đầy đủ, chính xác các tình tiết nêu trên của vụ án nên chấp nhận đề nghị của công ty A về việc áp dụng thời hiệu theo khoản 2 Điều 184 BLTTDS 2015. Từ đó, áp dụng điểm e khoản 1 Điều 217 BLTTDS để quyết định đình chỉ giải quyết vụ án là không đúng pháp luật.

Án lệ 81/2025 giải quyết được 2 vấn đề

Án lệ số 81/2025 giải quyết được hai khó khăn tương đối phổ biến trong thực tiễn xét xử tại tòa án cũng như tại trọng tài.

Thứ nhất, pháp luật hiện hành phân biệt quan hệ thương mại và quan hệ dân sự với hệ quả là quan hệ thương mại chịu sự điều chỉnh của Luật Thương mại và quan hệ dân sự chịu sự điều chỉnh bởi BLDS. Trong khi hai đạo luật này thường có nội dung khác nhau.

Tuy nhiên, trong thực tế, thường xuyên gặp trường hợp ban đầu quan hệ giữa các bên là quan hệ thương mại như hợp đồng dịch vụ thương mại nhưng sau đó, các bên chấm dứt quan hệ thương mại và một bên thừa nhận phải trả cho bên còn lại khoản tiền nợ gốc và tiền lãi. Vậy tranh chấp về đòi tiền (gốc và lãi đã được người có nghĩa vụ thừa nhận sau khi chấm dứt hợp đồng thương mại) là tranh chấp dân sự hay tranh chấp thương mại?

Tranh chấp như trên khá phổ biến và những người làm thực tiễn thường rất lúng túng và không hiếm trường hợp TAND Tối cao đã hủy án của địa phương trong việc xác định bản chất quan hệ có tranh chấp để từ đó xác định pháp luật điều chỉnh tương ứng. Án lệ số 81/2025 giúp tháo gỡ khó khăn này vì đã theo hướng việc xác định quan hệ pháp luật có “tranh chấp về kinh doanh thương mại” là “không đúng” mà đây phải là “tranh chấp dân sự”.

Với hướng trên, quan hệ thương mại ban đầu không còn tồn tại nữa và quan hệ giữa các bên là quan hệ dân sự (quan hệ thương mại chấm dứt và được thay thế bởi quan hệ dân sự mới). Từ đó, hệ quả là không áp dụng các quy định của Luật Thương mại (và văn bản hướng dẫn) mà áp dụng các quy định trong BLDS (và văn bản hướng dẫn).

Chẳng hạn, khi xem xét tính lãi trong trường hợp chậm trả tiền (mà một bên đã thừa nhận sau khi chấm dứt hợp đồng thương mại), chúng ta không áp dụng mức lãi suất theo Luật Thương mại mà áp dụng mức lãi suất theo BLDS với hệ quả rất khác nhau về cách tính mức lãi và khoản tiền lãi phát sinh.

Án lệ số 81/2025 được hình thành xuất phát từ hợp đồng dịch vụ thương mại. Tuy nhiên, hướng tương tự cũng nên được áp dụng cho hoàn cảnh tương tự phát sinh từ hợp đồng thương mại khác như từ hợp đồng mua bán khi có việc chấm dứt hợp đồng và bên mua thừa nhận phải trả cho người bán tiền (nợ gốc, tiền lãi).

Thứ hai là BLDS 2015 (kế thừa Bộ luật trước đây) có hai quy định thường xuyên khó phân định trong việc áp dụng. Đó là quy định về thời hiệu khởi kiện hợp đồng, được quy định tại Điều 429 với thời hạn 3 năm và quy định về không áp dụng thời hiệu khởi kiện, được quy định tại khoản 2 Điều 155 khi đó là “Yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu”.

Đối với trường hợp có tranh chấp về đòi tiền sau khi một bên thừa nhận trả tiền (gốc, lãi) cho bên kia của hợp đồng, thực tiễn khá lúng túng trong việc áp dụng một trong hai quy định trên trong khi đó hệ quả rất khác nhau.

Án lệ số 81/ 2025 giúp xử lý được lúng túng nêu trên. Cụ thể, án lệ theo hướng đây là tranh chấp “về đòi lại tài sản” nên “trường hợp này không áp dụng thời hiệu khởi kiện” theo khoản 2 Điều 155 BLDS 2015. Lúc này, không có giới hạn về thời gian trong việc đòi tiền.

Thực tế, tôi đề xuất án lệ này nhằm loại bỏ khó khăn nêu trên là dựa trên triết lý “có nợ phải trả”, không thể viện dẫn thời gian đã trôi qua để thoái thác trách nhiệm trả nợ. Hướng như vậy cũng phù hợp với “lẽ công bằng” được quy định tại Điều 6 BLDS 2015.

Án lệ số 81/2025 được hình thành xuất phát từ hợp đồng dịch vụ thương mại. Tuy nhiên, hướng tương tự cũng nên được áp dụng cho hoàn cảnh tương tự phát sinh từ hợp đồng thương mại khác hay hợp đồng dân sự khác như từ hợp đồng mua bán thương mại hay mua bán dân sự.

Ở một chừng mực nào đó, chúng ta cũng có thể nghĩ tới áp dụng đường lối của Án lệ số 81/2025 cho cả quan hệ ngoài hợp đồng khi một bên trong quan hệ ngoài hợp đồng đó thừa nhận phải trả cho bên kia một khoản tiền và sau đó có tranh chấp về đòi khoản tiền đã thừa nhận. Ở đây, triết lý “có nợ phải trả” nên tiếp tục được duy trì và mở rộng phạm vi áp dụng.

GS-TS ĐỖ VĂN ĐẠI, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Luật TP.HCM

Qua đấu tranh ban đầu, cơ quan công an xác định Nguyễn Thành Luân (31 tuổi, trú tại thôn Minh Tân, xã Quy Mông, tỉnh Lào Cai) là đối tượng thực hiện hành vi cướp giật tài sản tại phòng giao dịch của ngân hàng Agribank trên địa bàn vào ngày 4/2 vừa qua.

Theo đại diện chính quyền địa phương, Luân chưa có tiền án, tiền sự. Tuy nhiên, đối tượng có tiền sử điều trị bệnh tâm thần và vừa được gia đình xin về điều trị ngoại trú. Thông tin từ cơ sở cho biết, trước đây Nguyễn Thành Luân sinh sống tại địa phương, học tập kết quả trung bình, không có biểu hiện hay dấu hiệu bất thường, cũng không có thành tích hay vấn đề gì nổi trội.

Sau đó, Luân đi lao động tại Nhật Bản. Khi ở Nhật Bản, Luân hai lần bị cơ quan chức năng Nhật Bản bắt giữ và xử lý hình sự. Lần thứ nhất, Luân bị bắt và thụ án khoảng 8 tháng tù. Sau khi chấp hành xong án phạt, Luân tiếp tục lưu trú tại Nhật Bản và không lâu sau, Luân bị xử phạt thêm 12 tháng tù. Sau khi mãn hạn tù, Luân trở về Việt Nam vào đầu năm 2024.

Về địa phương, Luân không có việc làm ổn định, thường xuyên đi lang thang, sinh hoạt thất thường. Người dân xung quanh cho biết, đối tượng có biểu hiện tâm lý không ổn định, lúc tỉnh táo, lúc bất thường. Chính quyền địa phương đã lập hồ sơ quản lý đối với Luân theo diện người có vấn đề về sức khỏe tâm thần.

Chiều 4/2 vừa qua, Luân mượn xe máy của mẹ, rời khỏi nhà. Khoảng 16 giờ 50 cùng ngày, Luân đi vào phòng giao dịch Hợp Minh – Ngân hàng Agribank, chi nhánh Yên Bái. Tại đây, Luân không mang theo hung khí hay vũ khí. Lợi dụng thời điểm phòng giao dịch đông người, nhân viên sơ hở, đối tượng bất ngờ thò tay qua ô cửa kính quầy giao dịch, giật một tập tiền mệnh giá 500.000 đồng rồi bỏ chạy ra ngoài.

Ngay sau khi xảy ra vụ việc, nhân viên ngân hàng đã tri hô, đồng thời báo tin cho lực lượng công an. Công an phường Âu Lâu nhanh chóng phối hợp với lực lượng bảo vệ ngân hàng và người dân truy đuổi, khống chế đối tượng khi đang bỏ chạy, thu giữ toàn bộ số tiền 50 triệu đồng. Có một chi tiết đáng chú ý, khi bị lực lượng chức năng truy đuổi, Luân vội vàng ném cọc tiền 50 triệu đồng vào xe rác.

Theo chính quyền địa phương, gia đình Luân làm nông nghiệp, kinh tế bình thường, bố mẹ làm ruộng, điều kiện kinh tế không khá giả. Trước khi xảy ra vụ việc, Luân còn ra ruộng cùng với bố mẹ.

Liên quan đến vụ việc cướp xảy ra tại phòng giao dịch Hợp Minh, lãnh đạo Ngân hàng Agribank – Chi nhánh Yên Bái cho biết, thời gian qua đơn vị đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm phòng ngừa, ứng phó với các tình huống mất an ninh, an toàn trong hoạt động ngân hàng.

“Chúng tôi đã xây dựng đầy đủ các phương án ứng phó, từ trước khi sự việc xảy ra. Chính vì vậy, khi tình huống phát sinh, lực lượng công an, cán bộ ngân hàng và lực lượng bảo vệ đã triển khai các biện pháp rất nhanh, phối hợp truy đuổi và khống chế được đối tượng”, lãnh đạo Agribank chi nhánh Yên Bái thông tin.

Luật sư Phạm Hồng Hải, Đoàn Luật sư TP. Hà Nội cho biết, về mặt pháp lý, hành vi của đối tượng có dấu hiệu cấu thành tội cướp tài sản theo quy định của Bộ luật Hình sự. Tuy nhiên, vấn đề mấu chốt trong việc xử lý nằm ở tình trạng năng lực hành vi của người thực hiện hành vi tại thời điểm xảy ra vụ việc. Theo luật sư Phạm Hồng Hải, người bị tâm thần không bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu tại thời điểm thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội, họ mắc bệnh làm mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi (theo Điều 21 Bộ luật Hình sự 2015). Thay vào đó, họ sẽ được áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh. Tuy nhiên, nếu phạm tội khi có năng lực hành vi nhưng sau đó mới mắc bệnh, họ vẫn có thể phải chịu trách nhiệm sau khi khỏi bệnh.

“Cơ quan tiến hành tố tụng cần xem xét mức độ bệnh tâm thần cụ thể, tình trạng nhận thức và khả năng điều khiển hành vi của người đó tại thời điểm xảy ra vụ việc. Trong trường hợp cần thiết, cơ quan điều tra phải trưng cầu giám định pháp y tâm thần để có kết luận chính xác”, luật sư Hải cho biết.

Theo luật sư Hải, nếu kết quả giám định xác định đối tượng thực sự mất năng lực trách nhiệm hình sự tại thời điểm phạm tội thì cơ quan tố tụng sẽ không truy cứu trách nhiệm hình sự, mà áp dụng các biện pháp bắt buộc chữa bệnh theo quy định của pháp luật. Ngược lại, nếu kết quả giám định cho thấy đối tượng vẫn còn năng lực nhận thức và điều khiển hành vi, dù có tiền sử bệnh tâm thần, thì người này vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự tương ứng với hành vi đã thực hiện. Luật sư Phạm Hồng Hải cũng lưu ý, việc giám định tâm thần là căn cứ pháp lý quan trọng nhằm bảo đảm việc xử lý đúng người, đúng hành vi, đúng pháp luật, đồng thời tránh việc lợi dụng tình trạng bệnh tâm thần để trốn tránh trách nhiệm hình sự.

TAND Tối cao vừa công bố 10 án lệ. Trong đó, có Án lệ số 79/2025 về chủ thể giao kết hợp đồng đặt cọc và hiệu lực của hợp đồng đặt cọc.

Khái quát nội dung của Án lệ 79/2025 gồm hai tình huống. Tình huống 1 là các bên xác lập hợp đồng đặt cọc để bảo đảm cho việc giao kết hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất giữa hai bên.

Bên đặt cọc biết đối tượng chuyển nhượng là quyền sử dụng đất đang thế chấp tại ngân hàng nhưng vẫn xác lập hợp đồng đặt cọc. Trường hợp này, tòa án phải xác định hợp đồng đặt cọc là hợp đồng độc lập và có hiệu lực.

Tình huống 2 là bên nhận đặt cọc không có quyền sở hữu đối với tài sản chuyển nhượng, không có quyền thực hiện chuyển nhượng tài sản, nhưng được chủ sở hữu tài sản ủy quyền giao kết hợp đồng đặt cọc. Bên đặt cọc biết nhưng không phản đối. Trường hợp này, tòa án phải xác định bên nhận đặt cọc có quyền xác lập hợp đồng đặt cọc và hợp đồng đặt cọc có hiệu lực.

Ý nghĩa của án lệ

Nêu quan điểm về án lệ trên, luật sư Bùi Trần Nhật Vi, Đoàn Luật sư TP.HCM, cho rằng khi giao kết hợp đồng đặt cọc nhằm bảo đảm cho việc thực hiện chuyển nhượng quyền sử dụng đất, về nguyên tắc, cần có sự thiện chí của hai bên trong việc thực hiện hợp đồng. Nghĩa là bên bán muốn bán tài sản và bên mua muốn mua tài sản. Sau khi tài sản được chuyển quyền theo đúng quy định pháp luật thì việc giá trị tài sản tăng lên hay giảm xuống đã được chuyển rủi ro/cơ hội cho bên nhận chuyển nhượng.

Do đó, nếu giữ đúng tinh thần thiện chí trong giao kết hợp đồng sẽ bảo đảm hợp đồng được thực hiện đến cùng. Việc tranh chấp thực tế liên quan đến giá trị đất có sự biến động trong quá trình thực hiện hợp đồng, bên nào cũng sẽ đưa ra những lý do, chứng cứ có lợi cho mình nhằm bảo đảm lợi thế thuộc về mình, một trong các lý do để huỷ hợp đồng là “vi phạm về mặt hình thức”.

Theo LS Vi, Án lệ số 79/2025 đã chỉ ra được hai vấn đề. Thứ nhất, nếu người giao kết hợp đồng đặt cọc để thực hiện việc chuyển nhượng quyền sử dụng đất không phải chủ sở hữu trên giấy tờ quyền sử dụng đất – nhưng chủ sở hữu thửa đất đã đồng ý cho họ được quyền đại diện xác lập giao dịch và không phản đối đối với những nội dung họ xác lập với bên nhận chuyển nhượng – thì rõ ràng về ý chí của chủ sở hữu họ đồng ý tham gia giao dịch này. Như vậy, việc áp đặt quy định về “hình thức của giao dịch không tuân thủ” để tuyên huỷ hợp đồng đặt cọc là vô nghĩa.

Thứ hai, liên quan đến việc đối tượng để thực hiện giao dịch hiện đang bị thế chấp tại ngân hàng, Điều 321 BLDS 2015 quy định quyền của bên thế chấp được bán, trao đổi, tặng cho tài sản thế chấp không phải là hàng hóa luân chuyển trong quá trình sản xuất, kinh doanh, nếu được bên nhận thế chấp đồng ý hoặc theo quy định của luật.

Như vậy, theo quy định, cho phép bên thế chấp được mua bán, chuyển nhượng bất động sản đang được thế chấp tại ngân hàng nếu được ngân hàng đồng ý chứ không hạn chế quyền của bên thế chấp.

Điều này cũng rất phù hợp vì mục đích của ngân hàng khi nhận thế chấp miếng đất là để bảo đảm nghĩa vụ trả nợ của bên vay. Nếu bên vay bán được phần đất đang thế chấp để tất toán nợ với ngân hàng thì ngân hàng cũng không có lý do gì để từ chối cho phép bên thế chấp tự tìm người mua với điều kiện sẽ trả khoản vay đầy đủ cho ngân hàng.

Do đó, việc đưa ra lý do hợp đồng đặt cọc vô hiệu vì tài sản chuyển nhượng đang bị thế chấp tại ngân hàng là không phù hợp.

Và mục đích cũng như đã phân tích, đều có liên quan đến giá cả quyền sử dụng đất có sự thay đổi trong quá trình thực hiện hợp đồng, dẫn đến việc một bên mong muốn chấm dứt để lấy phần đất đó tham gia giao dịch khác nhằm kiếm được lợi nhuận cao hơn hoặc chấm dứt giao dịch vì lỡ thoả thuận mức giá cao hơn so với giá thị trường mới nhất.

“Án lệ số 79 đã hạn chế được tình trạng lợi dụng quy định về việc phải tuân thủ hình thức của hợp đồng và buộc các bên phải có sự thiện chí trong việc thực hiện hợp đồng đã giao kết”, LS Vi nói.

Quyền lợi của ngân hàng có bị ảnh hưởng?

ThS Huỳnh Quang Thuận, Trường ĐH Luật TP.HCM, thì cho rằng về mặt quy định pháp luật, ngân hàng không bị ảnh hưởng tới quyền lợi hợp pháp. Vì hợp đồng đặt cọc dù được công nhận hiệu lực thì các bên cũng không thể xác lập hợp pháp mua bán nếu ngân hàng không đồng ý.

Cụ thể, theo Điều 320, 321 BLDS nghĩa vụ của bên thế chấp không được bán, thay thế, trao đổi, tặng cho tài sản thế chấp trừ trường hợp tài sản thế chấp không phải là hàng hóa luân chuyển trong quá trình sản xuất, kinh doanh, nếu được bên nhận thế chấp đồng ý hoặc theo quy định của luật. Do đó, quyền của bên nhận thế chấp vẫn được đảm bảo theo quy định pháp luật.

“Tuy nhiên, dưới góc độ tố tụng, thực tiễn cho thấy một số toà án sẽ triệu tập ngân hàng tham gia tố tụng với tư cách người có quyền và nghĩa vụ liên quan khi các bên trong hợp đồng đặt cọc phát sinh tranh chấp. Điều này sẽ khiến ngân hàng tốn thời gian, nhân lực để tham gia tố tụng, thậm chí có thể ảnh hưởng đến tiến độ xử lý tài sản bảo đảm”, ThS Thuận nói.