Nhiều lần chiếm đoạt vật chứng

TAND TP Hà Nội vừa xét xử sơ thẩm, tuyên phạt bị cáo Trịnh Trọng Trung (SN 1976, cựu Phó Chánh Văn phòng kiêm Thủ kho vật chứng Cục Thi hành án dân sự TP Hà Nội, nay là Thi hành án dân sự TP Hà Nội) mức án 9 năm tù về tội “Tham ô tài sản”. Tổng hợp với bản án chung thân ngày 5/8/2019, buộc bị cáo Trung phải chấp hành hình phạt chung thân.

Cùng vụ án, bị cáo Dương Minh Công (SN 1957, cựu Phó Cục trưởng Cục Thi hành án dân sự TP Hà Nội) bị phạt 30 tháng tù; bị cáo Chu Văn Tĩnh (SN 1975, cựu Kế toán Kho vật chứng) bị phạt 18 tháng tù về tội “Thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng”.

Hồ sơ vụ án thể hiện, tháng 4/2016, bị cáo Trung được bổ nhiệm chức vụ Phó Chánh Văn phòng Cục Thi hành án dân sự TP Hà Nội kiêm Thủ kho vật chứng. Bị cáo Công quản lý công tác tiếp nhận và xử lý vật chứng, tài sản bị tạm giữ; còn bị cáo Tĩnh được phân công làm Kế toán nghiệp vụ Kho vật chứng, có nhiệm vụ kiểm soát thủ tục nhập, xuất kho, kiểm kê theo quy định…

Tuy nhiên, bị cáo Trung lợi dụng chức vụ, quyền hạn và lợi dụng sự thiếu trách nhiệm của hai bị cáo Công, Tĩnh, để chiếm đoạt vật chứng của nhiều vụ án.

Cụ thể, từ 2012 – 2017, Trung cùng Tĩnh tiếp nhận vật chứng của nhiều vụ án hình sự, thực hiện thủ tục nhập kho và đưa vào hệ thống sổ sách để theo dõi, quản lý theo quy định. Tuy nhiên, có những vụ việc Trung tiếp nhận vật chứng nhưng không thông báo cho Tĩnh biết để đưa vào sổ sách.

Lợi dụng sơ hở trong công tác kiểm kê, Trung nhiều lần chiếm đoạt hơn 9.600 bao thuốc lá ngoại là vật chứng của 4 vụ án, giá trị hơn 393 triệu đồng.

Ngoài ra, lợi dụng quy trình tiếp nhận vật chứng còn lỏng lẻo, Trung chiếm đoạt 3 máy ảnh, 5 ống kính máy ảnh và 5 điện thoại di động là vật chứng trong các vụ án “Cướp giật tài sản”, “Trộm cắp tài sản”, “Đánh bạc”.

Tổng giá trị tài sản các tang vật bị Trịnh Trọng Trung chiếm đoạt là hơn 400 triệu đồng.

Lãnh đạo thiếu trách nhiệm

Vào năm 2019, bị cáo Trung bị phạt tù chung thân với cáo buộc chiếm đoạt vật chứng của 3 vụ án, với tổng giá trị hơn 16 tỷ đồng.

Tại cơ quan điều tra, Trung khai như thuốc lá, xì gà, bia, rượu ngoại thường được niêm phong trong các thùng carton. Sau đó, sẽ bị tiêu hủy nên khi kiểm kê rất khó phát hiện việc bị rút bớt. Đối với các tài sản như điện thoại, máy ảnh của người nước ngoài hoặc những người không đến nhận lại, Trung cho rằng việc chiếm đoạt sẽ ít có khả năng bị phát hiện.

Đối với hành vi của Dương Minh Công và Chu Văn Tĩnh, cơ quan tố tụng cáo buộc cho rằng, theo quy định của pháp luật và quy trình nghiệp vụ của Cục Thi hành án dân sự TP Hà Nội, việc tiếp nhận vật chứng phải do Thủ kho và Kế toán kho cùng thực hiện để đưa vào hệ thống sổ sách theo dõi, quản lý; việc kiểm kê Kho vật chứng được tiến hành định kỳ theo quý, 6 tháng và hằng năm. Tuy nhiên, từ 2012 – 2017, có những vụ việc một mình Trịnh Trọng Trung tiếp nhận vật chứng nhưng không thông báo cho Chu Văn Tĩnh để đưa vào hệ thống sổ sách theo dõi, quản lý. Trong khi, ông Dương Minh Công lại không kiểm tra, yêu cầu khắc phục.

Từ năm 2012 – 2015, ông Dương Minh Công không tổ chức kiểm kê Kho vật chứng định kỳ. Năm 2016 – 2017, cả ba bị cáo cùng tiến hành kiểm kê định kỳ theo phương pháp kiểm tra từng gói vật chứng dựa trên thẻ kho gắn bên ngoài để xác định vật chứng thuộc vụ án nào. Dù vậy, nhóm chỉ kiểm tra xác suất một số vụ án mà không mở toàn bộ gói vật chứng để kiểm tra số lượng, tình trạng vật chứng, không đối chiếu đầy đủ giữa số lượng vật chứng thực tế và sổ sách quản lý.

Cơ quan tố tụng xác định, việc Trịnh Trọng Trung chiếm đoạt vật chứng của nhiều vụ án trong thời gian dài mà không bị phát hiện có nguyên nhân từ sự thiếu trách nhiệm của Dương Minh Công và Chu Văn Tĩnh.

TAND Tối cao vừa công bố 10 án lệ đã được Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao thông qua. Trong đó, có Án lệ số 81/2025 về xác định tranh chấp dân sự về đòi lại tài sản.

Nguồn án lệ dựa trên Quyết định giám đốc thẩm số 13/2022/KDTM-GĐT ngày 12-12-2022 của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao về vụ án kinh doanh, thương mại “Tranh chấp hợp đồng dịch vụ” giữa nguyên đơn là công ty M với bị đơn là công ty A.

Nội dung vụ án được chọn làm án lệ

Theo công ty M, ngày 1-7-2012, công ty M và công ty A đã ký hợp đồng dịch vụ. Theo đó, công ty M sẽ cử các chuyên gia kỹ thuật để cung cấp các dịch vụ và hướng dẫn kỹ thuật liên quan đến việc sản xuất bột giấy của công ty A.

Sau khi hoàn thành công việc, công ty M đã phát hành tổng cộng 6 hóa đơn thương mại. Ngày 1-6-2013, công ty A gửi văn bản tới công ty M xác nhận rằng sẽ thanh toán chi phí dịch vụ cho công ty M.

Công ty M đã liên tục yêu cầu công ty A thanh toán. Tuy nhiên, công ty A chưa thực hiện bất kỳ khoản thanh toán nào đối với phí và chi phí theo hợp đồng dịch vụ, cụ thể là hơn 26 triệu Yên Nhật tại các hóa đơn thương mại.

Vì vậy, công ty M khởi kiện đề nghị buộc công ty A thanh toán tiền và tiền lãi chậm trả với số tiền tương đương hơn 8,7 tỉ đồng Việt Nam.

Công ty A thì cho rằng đã hết thời hiệu khởi kiện nên đề nghị áp dụng quy định về thời hiệu khởi kiện để đình chỉ giải quyết vụ án.

Ngày 30-11-2019, TAND tỉnh Tuyên Quang ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án kinh doanh thương mại giữa công ty M với công ty A.

Công ty M kháng cáo. Ngày 6-5-2020, TAND Cấp cao tại Hà Nội không chấp nhận kháng cáo của công ty M; giữ nguyên quyết định đình chỉ.

Công ty M có đơn đề nghị xem xét theo thủ tục giám đốc thẩm.

Ngày 23-12-2021, Chánh án TAND Tối cao kháng nghị theo hướng hủy các quyết định; giao hồ sơ vụ án cho TAND tỉnh Tuyên Quang giải quyết lại theo thủ tục sơ thẩm. Sau đó, Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao đã chấp nhận kháng nghị này.

Nhận định của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao

Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao cho rằng công ty M đã phát hành 6 hóa đơn thương mại đối với phí dịch vụ phải trả. Công ty A có nghĩa vụ thanh toán hóa đơn cuối cùng trước ngày 31-3-2013.

Ngày 1-6-2013, công ty A có công văn do Phó Tổng Giám đốc công ty A ký khẳng định lại việc sẽ thanh toán chi phí dịch vụ cho công ty M.

Như vậy, các bên đã có thỏa thuận chấm dứt việc thực hiện hợp đồng và công ty A đã xác định nghĩa vụ thanh toán tiền theo các hóa đơn thương mại và tiền lãi chậm trả. Vì vậy, các bên không tranh chấp hợp đồng nữa nên việc công ty M khởi kiện đề nghị công ty A phải thanh toán khoản tiền nêu trên phải được xác định là tranh chấp dân sự về đòi lại tài sản. Tòa án cấp sơ thẩm và Tòa án cấp phúc thẩm xác định quan hệ pháp luật tranh chấp về kinh doanh thương mại “Tranh chấp hợp đồng dịch vụ” là không đúng.

Theo khoản 2 Điều 155 BLDS 2015 thì trường hợp này không áp dụng thời hiệu khởi kiện. Tòa án cấp sơ thẩm và Tòa án cấp phúc thẩm đánh giá không đầy đủ, chính xác các tình tiết nêu trên của vụ án nên chấp nhận đề nghị của công ty A về việc áp dụng thời hiệu theo khoản 2 Điều 184 BLTTDS 2015. Từ đó, áp dụng điểm e khoản 1 Điều 217 BLTTDS để quyết định đình chỉ giải quyết vụ án là không đúng pháp luật.

Án lệ 81/2025 giải quyết được 2 vấn đề

Án lệ số 81/2025 giải quyết được hai khó khăn tương đối phổ biến trong thực tiễn xét xử tại tòa án cũng như tại trọng tài.

Thứ nhất, pháp luật hiện hành phân biệt quan hệ thương mại và quan hệ dân sự với hệ quả là quan hệ thương mại chịu sự điều chỉnh của Luật Thương mại và quan hệ dân sự chịu sự điều chỉnh bởi BLDS. Trong khi hai đạo luật này thường có nội dung khác nhau.

Tuy nhiên, trong thực tế, thường xuyên gặp trường hợp ban đầu quan hệ giữa các bên là quan hệ thương mại như hợp đồng dịch vụ thương mại nhưng sau đó, các bên chấm dứt quan hệ thương mại và một bên thừa nhận phải trả cho bên còn lại khoản tiền nợ gốc và tiền lãi. Vậy tranh chấp về đòi tiền (gốc và lãi đã được người có nghĩa vụ thừa nhận sau khi chấm dứt hợp đồng thương mại) là tranh chấp dân sự hay tranh chấp thương mại?

Tranh chấp như trên khá phổ biến và những người làm thực tiễn thường rất lúng túng và không hiếm trường hợp TAND Tối cao đã hủy án của địa phương trong việc xác định bản chất quan hệ có tranh chấp để từ đó xác định pháp luật điều chỉnh tương ứng. Án lệ số 81/2025 giúp tháo gỡ khó khăn này vì đã theo hướng việc xác định quan hệ pháp luật có “tranh chấp về kinh doanh thương mại” là “không đúng” mà đây phải là “tranh chấp dân sự”.

Với hướng trên, quan hệ thương mại ban đầu không còn tồn tại nữa và quan hệ giữa các bên là quan hệ dân sự (quan hệ thương mại chấm dứt và được thay thế bởi quan hệ dân sự mới). Từ đó, hệ quả là không áp dụng các quy định của Luật Thương mại (và văn bản hướng dẫn) mà áp dụng các quy định trong BLDS (và văn bản hướng dẫn).

Chẳng hạn, khi xem xét tính lãi trong trường hợp chậm trả tiền (mà một bên đã thừa nhận sau khi chấm dứt hợp đồng thương mại), chúng ta không áp dụng mức lãi suất theo Luật Thương mại mà áp dụng mức lãi suất theo BLDS với hệ quả rất khác nhau về cách tính mức lãi và khoản tiền lãi phát sinh.

Án lệ số 81/2025 được hình thành xuất phát từ hợp đồng dịch vụ thương mại. Tuy nhiên, hướng tương tự cũng nên được áp dụng cho hoàn cảnh tương tự phát sinh từ hợp đồng thương mại khác như từ hợp đồng mua bán khi có việc chấm dứt hợp đồng và bên mua thừa nhận phải trả cho người bán tiền (nợ gốc, tiền lãi).

Thứ hai là BLDS 2015 (kế thừa Bộ luật trước đây) có hai quy định thường xuyên khó phân định trong việc áp dụng. Đó là quy định về thời hiệu khởi kiện hợp đồng, được quy định tại Điều 429 với thời hạn 3 năm và quy định về không áp dụng thời hiệu khởi kiện, được quy định tại khoản 2 Điều 155 khi đó là “Yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu”.

Đối với trường hợp có tranh chấp về đòi tiền sau khi một bên thừa nhận trả tiền (gốc, lãi) cho bên kia của hợp đồng, thực tiễn khá lúng túng trong việc áp dụng một trong hai quy định trên trong khi đó hệ quả rất khác nhau.

Án lệ số 81/ 2025 giúp xử lý được lúng túng nêu trên. Cụ thể, án lệ theo hướng đây là tranh chấp “về đòi lại tài sản” nên “trường hợp này không áp dụng thời hiệu khởi kiện” theo khoản 2 Điều 155 BLDS 2015. Lúc này, không có giới hạn về thời gian trong việc đòi tiền.

Thực tế, tôi đề xuất án lệ này nhằm loại bỏ khó khăn nêu trên là dựa trên triết lý “có nợ phải trả”, không thể viện dẫn thời gian đã trôi qua để thoái thác trách nhiệm trả nợ. Hướng như vậy cũng phù hợp với “lẽ công bằng” được quy định tại Điều 6 BLDS 2015.

Án lệ số 81/2025 được hình thành xuất phát từ hợp đồng dịch vụ thương mại. Tuy nhiên, hướng tương tự cũng nên được áp dụng cho hoàn cảnh tương tự phát sinh từ hợp đồng thương mại khác hay hợp đồng dân sự khác như từ hợp đồng mua bán thương mại hay mua bán dân sự.

Ở một chừng mực nào đó, chúng ta cũng có thể nghĩ tới áp dụng đường lối của Án lệ số 81/2025 cho cả quan hệ ngoài hợp đồng khi một bên trong quan hệ ngoài hợp đồng đó thừa nhận phải trả cho bên kia một khoản tiền và sau đó có tranh chấp về đòi khoản tiền đã thừa nhận. Ở đây, triết lý “có nợ phải trả” nên tiếp tục được duy trì và mở rộng phạm vi áp dụng.

GS-TS ĐỖ VĂN ĐẠI, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Luật TP.HCM

Qua đấu tranh ban đầu, cơ quan công an xác định Nguyễn Thành Luân (31 tuổi, trú tại thôn Minh Tân, xã Quy Mông, tỉnh Lào Cai) là đối tượng thực hiện hành vi cướp giật tài sản tại phòng giao dịch của ngân hàng Agribank trên địa bàn vào ngày 4/2 vừa qua.

Theo đại diện chính quyền địa phương, Luân chưa có tiền án, tiền sự. Tuy nhiên, đối tượng có tiền sử điều trị bệnh tâm thần và vừa được gia đình xin về điều trị ngoại trú. Thông tin từ cơ sở cho biết, trước đây Nguyễn Thành Luân sinh sống tại địa phương, học tập kết quả trung bình, không có biểu hiện hay dấu hiệu bất thường, cũng không có thành tích hay vấn đề gì nổi trội.

Sau đó, Luân đi lao động tại Nhật Bản. Khi ở Nhật Bản, Luân hai lần bị cơ quan chức năng Nhật Bản bắt giữ và xử lý hình sự. Lần thứ nhất, Luân bị bắt và thụ án khoảng 8 tháng tù. Sau khi chấp hành xong án phạt, Luân tiếp tục lưu trú tại Nhật Bản và không lâu sau, Luân bị xử phạt thêm 12 tháng tù. Sau khi mãn hạn tù, Luân trở về Việt Nam vào đầu năm 2024.

Về địa phương, Luân không có việc làm ổn định, thường xuyên đi lang thang, sinh hoạt thất thường. Người dân xung quanh cho biết, đối tượng có biểu hiện tâm lý không ổn định, lúc tỉnh táo, lúc bất thường. Chính quyền địa phương đã lập hồ sơ quản lý đối với Luân theo diện người có vấn đề về sức khỏe tâm thần.

Chiều 4/2 vừa qua, Luân mượn xe máy của mẹ, rời khỏi nhà. Khoảng 16 giờ 50 cùng ngày, Luân đi vào phòng giao dịch Hợp Minh – Ngân hàng Agribank, chi nhánh Yên Bái. Tại đây, Luân không mang theo hung khí hay vũ khí. Lợi dụng thời điểm phòng giao dịch đông người, nhân viên sơ hở, đối tượng bất ngờ thò tay qua ô cửa kính quầy giao dịch, giật một tập tiền mệnh giá 500.000 đồng rồi bỏ chạy ra ngoài.

Ngay sau khi xảy ra vụ việc, nhân viên ngân hàng đã tri hô, đồng thời báo tin cho lực lượng công an. Công an phường Âu Lâu nhanh chóng phối hợp với lực lượng bảo vệ ngân hàng và người dân truy đuổi, khống chế đối tượng khi đang bỏ chạy, thu giữ toàn bộ số tiền 50 triệu đồng. Có một chi tiết đáng chú ý, khi bị lực lượng chức năng truy đuổi, Luân vội vàng ném cọc tiền 50 triệu đồng vào xe rác.

Theo chính quyền địa phương, gia đình Luân làm nông nghiệp, kinh tế bình thường, bố mẹ làm ruộng, điều kiện kinh tế không khá giả. Trước khi xảy ra vụ việc, Luân còn ra ruộng cùng với bố mẹ.

Liên quan đến vụ việc cướp xảy ra tại phòng giao dịch Hợp Minh, lãnh đạo Ngân hàng Agribank – Chi nhánh Yên Bái cho biết, thời gian qua đơn vị đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm phòng ngừa, ứng phó với các tình huống mất an ninh, an toàn trong hoạt động ngân hàng.

“Chúng tôi đã xây dựng đầy đủ các phương án ứng phó, từ trước khi sự việc xảy ra. Chính vì vậy, khi tình huống phát sinh, lực lượng công an, cán bộ ngân hàng và lực lượng bảo vệ đã triển khai các biện pháp rất nhanh, phối hợp truy đuổi và khống chế được đối tượng”, lãnh đạo Agribank chi nhánh Yên Bái thông tin.

Luật sư Phạm Hồng Hải, Đoàn Luật sư TP. Hà Nội cho biết, về mặt pháp lý, hành vi của đối tượng có dấu hiệu cấu thành tội cướp tài sản theo quy định của Bộ luật Hình sự. Tuy nhiên, vấn đề mấu chốt trong việc xử lý nằm ở tình trạng năng lực hành vi của người thực hiện hành vi tại thời điểm xảy ra vụ việc. Theo luật sư Phạm Hồng Hải, người bị tâm thần không bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu tại thời điểm thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội, họ mắc bệnh làm mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi (theo Điều 21 Bộ luật Hình sự 2015). Thay vào đó, họ sẽ được áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh. Tuy nhiên, nếu phạm tội khi có năng lực hành vi nhưng sau đó mới mắc bệnh, họ vẫn có thể phải chịu trách nhiệm sau khi khỏi bệnh.

“Cơ quan tiến hành tố tụng cần xem xét mức độ bệnh tâm thần cụ thể, tình trạng nhận thức và khả năng điều khiển hành vi của người đó tại thời điểm xảy ra vụ việc. Trong trường hợp cần thiết, cơ quan điều tra phải trưng cầu giám định pháp y tâm thần để có kết luận chính xác”, luật sư Hải cho biết.

Theo luật sư Hải, nếu kết quả giám định xác định đối tượng thực sự mất năng lực trách nhiệm hình sự tại thời điểm phạm tội thì cơ quan tố tụng sẽ không truy cứu trách nhiệm hình sự, mà áp dụng các biện pháp bắt buộc chữa bệnh theo quy định của pháp luật. Ngược lại, nếu kết quả giám định cho thấy đối tượng vẫn còn năng lực nhận thức và điều khiển hành vi, dù có tiền sử bệnh tâm thần, thì người này vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự tương ứng với hành vi đã thực hiện. Luật sư Phạm Hồng Hải cũng lưu ý, việc giám định tâm thần là căn cứ pháp lý quan trọng nhằm bảo đảm việc xử lý đúng người, đúng hành vi, đúng pháp luật, đồng thời tránh việc lợi dụng tình trạng bệnh tâm thần để trốn tránh trách nhiệm hình sự.