Từ lời dạy nổi tiếng của Mạnh Tử đến những câu tục ngữ mộc mạc nơi thôn quê, người xưa đã để lại nhiều bài học sâu sắc về cách giữ vững nhân cách giữa nghịch cảnh. “Người nghèo không nghĩ ba người, không tiền không tham ba dục” không chỉ là lời răn khi lâm vào túng thiếu, mà còn là kim chỉ nam giúp con người tránh lạc lối giữa cám dỗ của đời sống hiện đại.
“Phú quý không làm sa đọa, nghèo hèn không làm đổi dời, uy vũ không làm khuất phục, đó mới gọi là bậc đại trượng phu”. Lời dạy trong Mạnh Tử từ hàng nghìn năm trước đến nay vẫn vẹn nguyên giá trị. Đó không chỉ là chuẩn mực đạo đức của người quân tử mà còn là thước đo bản lĩnh con người trước danh lợi, vật chất và quyền lực.
Tinh thần ấy cũng được phản ánh rõ nét trong kho tàng tục ngữ dân gian nơi trí tuệ của người lao động được chắt lọc bằng ngôn từ giản dị, gần gũi. Không cao siêu như kinh sách, tục ngữ đi thẳng vào đời sống, nhắc con người cách làm người, cách đứng vững trước sóng gió.
Một trong những câu từng được truyền miệng rộng rãi ở làng quê là: “Người nghèo không nghĩ ba người, không tiền không tham ba dục”. Thoạt nghe tưởng đơn giản nhưng càng ngẫm càng thấy thấm.
Người nghèo chớ nghĩ 3 người
Thứ nhất là quý nhân. Nhiều người tin rằng chỉ cần gặp được quý nhân giúp đỡ là có thể đổi đời. Nhưng thực tế, quý nhân chỉ có thể giúp một đoạn đường, không thể thay ta đi hết cuộc đời. Trong những thời khắc khó khăn nhất, thứ quyết định số phận vẫn là nội lực, là ý chí và khả năng tự đứng dậy của mỗi người. Chờ đợi sự cứu rỗi từ bên ngoài đôi khi chỉ khiến con người thêm thụ động và bế tắc.
Thứ hai là kẻ thù. Khi nghèo khó mà lòng vẫn đầy oán hận, con người rất dễ bị nhấn chìm trong vòng xoáy tiêu cực. Nghĩ nhiều đến trả thù khiến ta quên mất việc mạnh lên. Oán hận không làm cuộc sống khá hơn, chỉ kéo dài nỗi đau và che khuất con đường phía trước. Buông bỏ hận thù, tập trung nâng cao bản thân, đôi khi chính là cách trả đũa tốt nhất.
Thứ ba là người mình yêu. Tình yêu mang lại sự an ủi, nhưng cũng có thể trở thành gánh nặng nếu con người quá lệ thuộc, nhất là khi đang ở đáy cuộc đời. Trong lúc yếu lòng, nhiều người tìm đến tình cảm như chiếc phao cứu sinh, để rồi dần đánh mất phương hướng, tiêu hao thời gian và năng lượng đáng lẽ phải dành cho việc vươn lên. Không phải ngẫu nhiên mà người xưa từng đặt câu hỏi: tình yêu thiếu nền tảng vật chất liệu có thể bền lâu?
Không tiền chớ tham ba dục
Dục vọng vật chất, khi nghèo, càng cần tiết chế. Khát khao hưởng thụ trong lúc chưa đủ điều kiện kinh tế chỉ khiến con người lún sâu vào nợ nần và bất an. Biết liệu cơm gắp mắm, dồn nguồn lực cho những điều thiết yếu, mới là lựa chọn khôn ngoan.
Lòng hiếu thắng cũng cần được đặt xuống khi đang ở thế yếu. Không phải lúc nào cũng là thời điểm để chứng tỏ bản thân. Nhẫn nại, âm thầm tích lũy, chờ thời cơ, đó là sự khôn ngoan mà người xưa gọi là “giấu tài dưỡng lực”.
Còn tâm lý so bì, nhất là khi túng thiếu, dễ đẩy con người vào cảm giác tự ti và mệt mỏi. So sánh mình với người khác chỉ khiến áp lực nhân lên, trong khi con đường duy nhất để thoát nghèo là tập trung vào sự tiến bộ của chính mình.
Trong xã hội hiện đại, nơi vật chất, danh vọng và hình ảnh bề ngoài luôn bủa vây, câu tục ngữ xưa vẫn mang ý nghĩa cảnh tỉnh mạnh mẽ. Giữ được tâm ban đầu, biết tiết chế ham muốn, không để lòng hiếu thắng và so bì dẫn lối, con người mới có thể đi đường dài và đi vững.
Nghèo không đáng sợ. Đáng sợ là để nghèo làm lệch chuẩn giá trị sống, điều mà người xưa bằng những lời giản dị đã nhắc nhở từ rất lâu.