Mỗi làng nghề đều có một thanh âm riêng. Ở làng mộc Thanh Lãng, xã Xuân Lãng, tỉnh Phú Thọ, đó là tiếng cưa xẻ gỗ, tiếng đục, tiếng bào và tiếng tràng gõ lách cách, hòa quyện thành nhịp điệu lao động rộn ràng từ những xưởng mộc nối tiếp nhau qua từng ngõ nhỏ. Người thợ mộc nơi đây gửi gắm tình yêu nghề, sự cần mẫn và đôi bàn tay tài hoa vào từng thớ gỗ.

Gìn giữ tinh hoa nghề truyền thống
Ông Dương Văn Hiệp, Chủ tịch Hội Làng nghề Thanh Lãng cho biết, hiện nay làng nghề có khoảng 300 – 400 hộ làm nghề, thu hút khoảng 2.000 lao động. Thu nhập của thợ giỏi đạt từ 600.000 – 900.000 đồng/ngày công; lao động chưa nhiều kinh nghiệm đạt từ 300.000 – 500.000 đồng/ngày công.
Theo ông Hiệp, làng nghề hiện có bốn nghệ nhân nghề mộc. Bên cạnh đó, đội ngũ thợ giỏi, thợ có kinh nghiệm lâu năm cũng đóng vai trò quan trọng trong duy trì, phát triển sản xuất. Tiêu biểu như ông Nguyễn Nghĩa Sinh, chủ cơ sở chuyên sản xuất đồ gỗ nội thất, thu hút 8 – 9 lao động; ông Nguyễn Văn Dũng, chủ cơ sở sản xuất và kinh doanh các sản phẩm mộc, tạo việc làm thường xuyên từ 7 đến 10 lao động với việc làm thường xuyên, thu nhập ổn định.
Hiện nay, làng nghề đã được quy hoạch cụm sản xuất tập trung, đầu tư cơ sở hạ tầng tương đối đồng bộ, tạo điều kiện để các cơ sở mở rộng sản xuất, kinh doanh và quảng bá sản phẩm. Cụm làng nghề thu hút hơn 100 cơ sở, hộ sản xuất, kinh doanh quy mô lớn, với diện tích mặt bằng mỗi cơ sở khoảng 300 m².
Chủ tịch Hội Làng nghề Thanh Lãng chia sẻ, phát triển nghề mộc không chỉ nhằm tạo việc làm, nâng cao thu nhập mà còn phải gắn với gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống cha ông đã dày công gây dựng. Mỗi sản phẩm mộc không đơn thuần là một món hàng mà còn chứa đựng tâm huyết, trí tuệ và sự khéo léo của người thợ. Trong từng đường đục, nét chạm, hoa văn, họa tiết đều in đậm dấu ấn mỹ thuật truyền thống cùng những kinh nghiệm, bí quyết nghề được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Điều đáng lo ngại không chỉ là nguy cơ một nghề truyền thống mai một mà còn là những tri thức, kỹ thuật và nét đẹp văn hóa gắn với nghề dần bị mất đi.
Bởi vậy, Hội Làng nghề và chính quyền địa phương luôn ý thức rằng giữ nghề cũng chính là gìn giữ cội nguồn văn hóa quê hương. Các thế hệ đi trước đã truyền lại không chỉ kỹ thuật làm mộc mà còn cả đạo đức nghề nghiệp, lòng yêu nghề, sự cẩn trọng và niềm tự hào về nghề. Người dân, đặc biệt là các nghệ nhân, thợ giỏi, mong muốn thế hệ trẻ không chỉ tiếp nối nghề để mưu sinh mà còn hiểu, trân trọng và có trách nhiệm gìn giữ những giá trị ấy.
Cùng với sự phát triển, các cơ sở mộc Thanh Lãng ngày càng chú trọng đầu tư máy móc, trang thiết bị hiện đại. Từ máy xẻ gỗ, máy cưa, máy bào, máy làm mộng, máy khoan đến máy đục tự động, máy CNC, máy mài, đánh bóng và phun sơn, một số công đoạn trước đây chủ yếu thực hiện thủ công nay đã được cải tiến.
Việc ứng dụng công nghệ giúp nâng cao năng suất, rút ngắn thời gian sản xuất, giảm sức lao động, đồng thời cải thiện độ chính xác và chất lượng thẩm mỹ của sản phẩm. Tuy nhiên, máy móc dù hiện đại đến đâu cũng chỉ là công cụ hỗ trợ; chính kinh nghiệm, óc sáng tạo và đôi bàn tay tài hoa của người thợ mới tạo nên cái hồn, bản sắc riêng của sản phẩm mộc Thanh Lãng.
Anh Nguyễn Văn An cho biết, gia đình anh thường xuyên có từ 2 – 3 lao động, chuyên thực hiện các công đoạn đục chạm bằng máy và hỗ trợ người dân trong làng sử dụng máy CNC. Công nghệ này đang góp phần đổi mới phương thức sản xuất của làng mộc Thanh Lãng.
Theo các bậc cao niên ở địa phương, nghề mộc Thanh Lãng đã hình thành hàng trăm năm, được trao truyền qua nhiều thế hệ. Những kinh nghiệm, bí quyết làm nghề trở thành vốn quý của người thợ nơi đây. Các hình tượng rồng, phượng, hoa lá, muông thú hay họa tiết gắn với đời sống văn hóa, tín ngưỡng được chạm khắc tinh xảo trên từng thớ gỗ.
Dù máy móc, công nghệ hiện đại đã hỗ trợ đáng kể trong sản xuất, những đường nét chạm trổ đòi hỏi sự khéo léo, cảm nhận nghệ thuật và kinh nghiệm lâu năm vẫn cần đến đôi bàn tay tài hoa của người thợ. Từ lựa chọn gỗ, đo đạc, tạo dáng đến đục chạm, hoàn thiện sản phẩm, mỗi công đoạn đều thể hiện sự am hiểu và tinh thông nghề nghiệp.
Đối với người thợ Thanh Lãng, gỗ là nguồn tài nguyên quý giá, được nâng niu và tận dụng bằng tất cả sự trân trọng. Nếu trước đây, khi chế tác những sản phẩm lớn như tủ, giường, sập gụ hay các bộ bàn ghế, phần gỗ thừa, gỗ vụn, thậm chí những gốc cây khó xử lý thường bị loại bỏ, sử dụng làm củi đun nấu, thì nay cách nhìn đã khác. Người thợ tìm cách tận dụng từng phần gỗ, kể cả những mẩu nhỏ, để chế tác thành đồ trang trí, vật dụng gia đình hoặc chi tiết chạm khắc. Với họ, mỗi thớ gỗ đều có giá trị riêng; biết trân trọng, khai thác hợp lý cũng là thể hiện sự tinh tế, sáng tạo và trách nhiệm với nghề.
Anh Dương Văn Hướng – một người làm nghề mộc nhiều năm tại xã Bình Tuyền (Phú Thọ) chia sẻ, những phần gốc cây lớn tưởng chừng bị bỏ lại sau khai thác, qua con mắt tinh tường của người thợ Thanh Lãng lại có thể trở thành nguyên liệu quý. Với những gốc cây có dáng thế độc đáo, vân gỗ đẹp, chất gỗ quý, người thợ có thể chế tác thành những bộ bàn ghế đồ sộ hoặc tác phẩm nghệ thuật có giá trị cao.
Sự phát triển của nghề mộc Thanh Lãng hôm nay bắt nguồn từ lòng yêu nghề, ý chí vươn lên và tinh thần ham học hỏi, sáng tạo của người dân địa phương. Từ chỗ chủ yếu sản xuất những mặt hàng đơn giản, giá trị kinh tế chưa cao, các hộ làm nghề đã từng bước đổi mới tư duy, đầu tư máy móc, trang thiết bị, đồng thời chú trọng nâng cao chất lượng, tính thẩm mỹ và giá trị văn hóa của sản phẩm.
Đến nay, các mặt hàng như bàn ghế, sập gụ, tủ chè, đồ thờ, sản phẩm trang trí nội thất ngày càng phong phú về kiểu dáng, mẫu mã và chất liệu. Nhiều sản phẩm kết hợp hài hòa vẻ đẹp cổ kính, tinh tế của nghệ thuật chạm khắc truyền thống với những đường nét phù hợp thị hiếu và không gian sống hiện đại. Các họa tiết hoa văn được thể hiện mềm mại, sinh động, góp phần làm nên bản sắc riêng của sản phẩm mộc Thanh Lãng.
Không chỉ sản xuất đồ gỗ phục vụ đời sống, những người thợ lành nghề ở Thanh Lãng còn góp sức xây dựng, tu bổ và phục dựng nhiều công trình kiến trúc truyền thống như đình, chùa, đền, nhà cổ, nhà sàn ở các địa phương. Từ các cấu kiện kiến trúc đến đồ thờ tự như án gian, hoành phi, câu đối, cuốn thư, ngai thờ…, mỗi sản phẩm đều đòi hỏi sự am hiểu về kết cấu, mỹ thuật và phong cách kiến trúc cổ. Bằng đôi bàn tay khéo léo cùng vốn nghề tích lũy qua nhiều thế hệ, người thợ Thanh Lãng góp phần bảo tồn, lưu giữ những nét đẹp trong kiến trúc và văn hóa truyền thống dân tộc.

Trao truyền kỹ nghệ, tiếp nối hồn cốt làng nghề
Theo ông Dương Văn Hiệp, Chủ tịch Hội Làng nghề Thanh Lãng, ở làng nghề chủ yếu được duy trì và phát triển thông qua hình thức truyền nghề trực tiếp giữa các thế hệ thợ. Người mới học nghề thường bắt đầu từ những công việc đơn giản, từng bước làm quen với đặc tính từng loại gỗ, cách lựa chọn nguyên liệu, đo đạc, tạo dáng, sử dụng công cụ và thực hành kỹ thuật đục chạm. Dưới sự hướng dẫn của những người thợ đi trước, kinh nghiệm được truyền lại qua từng công đoạn, từ thao tác nhỏ nhất đến kỹ thuật chế tác phức tạp. Bởi vậy, học nghề mộc không chỉ cần sự kiên trì, khéo léo mà còn đòi hỏi niềm say mê và quá trình rèn luyện lâu dài.
Trong bối cảnh nhiều nghề thủ công truyền thống đứng trước sức ép cạnh tranh của sản phẩm công nghiệp, việc Thanh Lãng duy trì được đội ngũ thợ có tay nghề và khả năng thích ứng với thị trường là điều đáng ghi nhận. Đổi mới để phát triển nhưng không đánh mất những giá trị cốt lõi của nghề chính là cách để làng nghề giữ được bản sắc và sức sống lâu dài.
Hướng tới Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11/2026, câu chuyện làng mộc Thanh Lãng cho thấy văn hóa không chỉ được lưu giữ trong di tích, lễ hội mà còn hiện diện trong lao động sáng tạo hằng ngày của người dân. Những người thợ giữ nghề, trao truyền kỹ nghệ và tạo nên các sản phẩm mang đậm dấu ấn mỹ thuật truyền thống đang góp phần bảo tồn tri thức thủ công, gìn giữ bản sắc.
Giữ nghề mộc Thanh Lãng không chỉ là duy trì sinh kế mà còn là tiếp nối những giá trị văn hóa cha ông để lại, để tinh hoa làng nghề tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa qua các thế hệ.