Người Mường ở Phú Thọ thoát nghèo nhờ khôi phục giống cây cổ

Từ giống cây cổ, người Mường ở xã Vân Sơn (Phú Thọ) mở rộng canh tác sang cây trồng có múi, biến vùng đất cằn cỗi thành “mỏ vàng, mỏ bạc” để thoát nghèo.

Thương hiệu “quýt cổ” nức tiếng xứ Mường ở Phú Thọ

Xã Vân Sơn là một trong những xã nghèo, đặc biệt khó khăn, với 99% dân số là người dân tộc Mường.

Trước đây, đời sống bà con gặp nhiều khó khăn do kinh tế chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp manh mún, gắn bó với cây ngô, khoai, sắn.

Tuy nhiên, nhận thấy tiềm năng trồng cây ăn quả ôn đới nhờ thiên nhiên ưu đãi khí hậu mát mẻ, trong khi cây trồng truyền thống không mang lại giá trị kinh tế cao, chính quyền và người dân xã Vân Sơn đã quyết tâm thực hiện cuộc “cách mạng” trong nông nghiệp: Chuyển đổi cơ cấu cây trồng, phủ xanh đất trống đồi trọc bằng những vườn cây có múi.

Tính đến đầu năm 2026, tổng diện tích trồng cây có múi trên toàn xã (chủ yếu là quýt cổ Nam Sơn) đạt khoảng gần 200ha.

Khoảng 70% số hộ dân trong xã tham gia trồng quýt, tập trung nhiều nhất ở các xóm: Xóm Xôm, xóm Bương Bái, xóm Chiến, xóm Dồ và xóm Tớn.

Năm 2018, quýt cổ Nam Sơn được công nhận nhãn hiệu tập thể, khẳng định vị thế và chất lượng nông sản bản địa trên thị trường.

quýt cổ nam sơn ở Phú Thọ
Với ưu điểm vỏ mỏng, múi dày, ít hạt, mọng nước và mùi thơm đặc trưng, quýt cổ Nam Sơn đang trở thành cây trồng có múi chủ lực đem lại hiệu quả kinh tế cao ở xã Vân Sơn, giúp nhiều hộ gia đình vươn lên thoát nghèo bền vững

Anh Hà Công Nhân (xóm Chiến, xã Vân Sơn) cho biết, nhận thấy đất dốc trồng cây ngô, củ sắn năng suất thấp, anh vận động gia đình chuyển đổi sang trồng các loại cây có múi đặc sản, trong đó có giống quýt cổ xưa – quýt Nam Sơn.

Giống quýt cổ Nam Sơn sai trĩu quả đang trở thành “cây vàng, cây bạc”, giúp đồng bào dân tộc Mường ở xã Vân Sơn thoát nghèo, làm chủ kinh tế.

Theo anh, tuy cam quýt là giống cây trồng 5 – 6 năm mới cho thu hoạch nhưng cho năng suất cao, đem lại tổng thu nhập trên một diện tích gấp 6-7 lần so với hoa màu.

Hiện gia đình anh trồng gần 1.000 gốc cây có múi (100 gốc quýt cổ) với diện tích 1,3ha, trong đó 400 gốc đang cho thu hoạch.

Sản lượng trung bình mỗi năm đạt khoảng 8-10 tấn.

Anh Nhân cho hay, giống cây trồng có múi qua mỗi năm, tán lá lại rộng và sum suê, quả đều hơn nên sản lượng càng năng suất.

Chưa kể, thời gian gần đây, giống cam quýt bản địa ở Vân Sơn được thị trường ưa chuộng, khách biết đến nhiều và được giá hơn.

Nhờ đó, tình hình kinh tế của những hộ dân như gia đình anh cũng thêm phần khởi sắc.

“Năm 2024 – 2025, gia đình tôi thuộc diện hộ nghèo của xã. Nhưng nhờ có nguồn thu tốt từ vườn cam, quýt mà điều kiện cuộc sống của gia đình đã khấm khá hơn.

Năm nay, gia đình tôi đã chính thức thoát nghèo, có thêm kinh phí trang trải sinh hoạt và sắm sửa được một số vật dụng thiết yếu, có giá trị để phục vụ cuộc sống”, anh Nhân chia sẻ.

Áp dụng chuyển đổi số, đảm bảo đầu ra

Không chỉ mở rộng diện tích, người Mường ở Vân Sơn giờ đây đã thay đổi tư duy sản xuất.

Bà con chú trọng áp dụng quy trình chăm sóc hữu cơ, sử dụng phân vi sinh để phục hồi đất và tăng sức đề kháng cho cây. Nhiều diện tích đã được chuyển đổi sang mô hình sản xuất an toàn, đạt chuẩn VietGAP.

Ông Bùi Đức Phương – Phó Chủ tịch UBND xã Vân Sơn cho biết, địa phương khuyến khích người dân mở rộng diện tích cây có múi theo quy hoạch, ứng dụng khoa học – kỹ thuật để nâng cao chất lượng sản phẩm; đồng thời thành lập hợp tác xã để tăng cường quảng bá và tiêu thụ sản phẩm, xây dựng thương hiệu “Quýt Nam Sơn”, gắn sản phẩm với truy xuất nguồn gốc, bao bì nhận diện và xúc tiến tiêu thụ qua các kênh thương mại mới.

Xã cũng hướng dẫn người dân chuyển đổi sang mô hình sản xuất an toàn, chuẩn VietGAP, tăng cường quản lý dịch hại sinh học và đầu tư hệ thống tưới tiết kiệm.

quýt cổ nam sơn ở Phú Thọ 1
Nhờ áp dụng chuyển đổi số, người Mường ở Vân Sơn có thêm đầu ra cho sản phẩm quýt cổ của địa phương, tất bật đóng gói đơn hàng vận chuyển cho khách

Để đảm bảo đầu ra, bên cạnh kênh thương lái truyền thống, chính quyền địa phương còn tích cực đẩy mạnh tuyên truyền, quảng bá quýt Nam Sơn trên các phương tiện truyền thông, nền tảng mạng xã hội cũng như đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử.

Các hội nghị xúc tiến đầu tư cũng thường xuyên được tổ chức để kết nối nhà vườn với doanh nghiệp.

“Đặc biệt, địa phương đang hướng đến việc kết hợp nông nghiệp với du lịch trải nghiệm mùa thu hoạch, mở ra hướng đi mới bền vững cho bà con”, vị lãnh đạo cho hay.

Ngày 7/11 vừa qua, câu chuyện ông Nguyễn Duy Tư – Bí thư Đảng ủy xã Vân Sơn mang máy móc lên tận vườn quýt giữa đồi để livestream bán hàng cũng cho thấy vai trò của người đứng đầu địa phương trong việc thay đổi tư duy, từng bước đưa nông sản bản địa lên nền tảng số.

Phiên phát sóng diễn ra từ 9h đến 17h trên Facebook đã thu hút hàng trăm nghìn lượt xem. Suốt 8 tiếng, ông Tư cùng chủ vườn giới thiệu sản phẩm, chia sẻ quy trình trồng, chăm sóc, chất lượng quýt và giải đáp trực tiếp câu hỏi của khách hàng.

Điều đáng chú ý ở đây không chỉ là việc người đứng đầu cấp ủy xã lên sóng trực tiếp bán quýt mà còn nằm ở cách địa phương chủ động tiếp cận thị trường, đưa nông sản trực tiếp tới người tiêu dùng qua mạng xã hội thay vì chờ thương lái truyền thống.

Thống kê sơ bộ, sau 2 ngày phiên phát sóng diễn ra, địa phương ghi nhận khoảng 2.000 đơn đặt mua, tương ứng hơn 12 tấn quýt.

Kết quả này tạo động lực để xã tiếp tục thử nghiệm cách làm mới.